Kasteel Spelderholt: Van adellijk buitenverblijf tot modern leerhart
Het monumentale landhuis op landgoed Spelderholt in Beekbergen – in de volksmond bekend als Kasteel Spelderholt – heeft een bewogen geschiedenis. Van statige adellijke villa tot nazi-hoofdkwartier, residentie van prins Bernhard, agrarisch onderzoekscomplex en uiteindelijk een leeromgeving voor jongeren met een beperking.
1905–1908: Ontstaan, architectuur en de tuinen van Springer
Aankoop en ontwerp (1905): Jonkheer Louis Frederik Teixeira de Mattos, civiel ingenieur en wethouder, kocht uitgestrekte heidegronden bij Beekbergen om een buitenverblijf te stichten. Hij gaf de Haarlemse architect Frits Haitsma Mulier de opdracht voor het ontwerp van een markant landhuis met kasteelachtige toren en bijbehorend koetshuis.
Eerste steen en gevelstenen (1907): Op 10 juni 1907 legde de jonge dochter van Teixeira de Mattos samen met haar vader de eerste steen voor de bouw. In de gevels en rond de markante entree zijn natuurstenen elementen en historische gedenkstenen aangebracht die herinneren aan de stichting van het landhuis.
De stenen leeuwen bij het bordes: De statige opgang naar de hoofdentree wordt geflankeerd door gebeeldhouwde stenen schilddragende leeuwtjes. Deze leeuwenfiguren benadrukken de adellijke allure en de kasteeluitstraling die Teixeira de Mattos aan het pand wilde meegeven.
De tuinen en het park (1908): De gerenommeerde tuin- en landschapsarchitect Leonard Springer ontwierp het omliggende park en de tuinen in landschapsstijl. Omdat de schrale Veluwse zandgrond ongeschikt was, liet Teixeira de Mattos maar liefst 25 treinwagons met compost aanvoeren via de Heidemaatschappij. Springer plantte bijzondere uitheemse bomen aan, waaronder een mammoetboom (Sequoiadendron giganteum), die vandaag de dag met circa 44 meter tot de hoogste van Nederland behoort.
1921–1939: Schenking aan de Staat en het Pluimvee-instituut
Schenking onder voorwaarden (1921): Teixeira de Mattos schonk het landhuis, park, moestuinen en circa 14 hectare grond aan de Staat der Nederlanden. De voorwaarde was dat er een instelling voor bos-, land- of tuinbouw zou komen.
Het conflict: Tot teleurstelling van de jonkheer vestigde de overheid er het Rijksproeffokstation voor de Pluimveeteelt. Teixeira de Mattos spande een proces aan tegen de Staat, verloor dit en weigerde het landgoed daarna ooit nog te bezoeken.
Uitbreiding in de jaren 30: In de jaren dertig kocht het instituut extra grond aan. Het kasteel diende als kantoor, bibliotheek en directiezetel van het pluimveeonderzoek, terwijl op het terrein proefstallen, legbatterijen en broedhokken verrezen.
1940–1945: De oorlogsjaren en bezetting
Vordering door nazi-kopstukken (1942–1944): In 1942 vorderde de Duitse bezetter het kasteel. Na Dolle Dinsdag (september 1944) vestigden Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart en generaal-commissaris Friedrich Wimmer zich met hun gezinnen op het kasteel.
Aanpassingen aan het kasteel: Uit angst voor bomaanslagen en luchtaanvallen lieten de nazi’s het kasteel verbouwen: muren werden verzwaard en serres en uitbouwen werden gesloopt om beter zicht en verdediging te garanderen. In februari 1944 verbleef zelfs SS-leider Heinrich Himmler enkele nachten zwaarbewaakt in het kasteel.
Stil verzet: Directeur Jan Groen Tukker werd verbannen naar het tuinmanshuis, maar hielp ondertussen evacuees en geallieerde parachutisten. Het personeel in de kasteelkeuken hielp met voedselvoorziening en smokkelde inlichtingen naar het verzet.
1945: Residentie van prins Bernhard
Bevrijding en intrek (juli 1945): Omdat Paleis Het Loo door de Duitsers ernstig was uitgeleefd, nam prins Bernhard (bevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten) begin juli 1945 zijn intrek in Kasteel Spelderholt. Hij nam tevens de auto van de gevluchte Seyss-Inquart in gebruik.
Vliegveld ZKH Engelanderholt: Vlak bij het landgoed liet de prins een noodvliegstrip aanleggen, waar volgens lokale overlevering geïnterneerde NSB’ers werden ingezet om boomstronken uit te graven.
Historische onderscheiding (20 juli 1945): In de grote zaal van het kasteel reikte prins Bernhard namens koningin Wilhelmina het Grootkruis in de Orde van Oranje-Nassau met de Zwaarden uit aan de Canadese luitenant-generaal Harry Crerar, de bevrijder van grote delen van Nederland.
Gezinshereniging (2 augustus 1945): Vanaf de vliegstrip op Spelderholt vertrok de prins naar vliegveld Teuge om zijn dochters (Beatrix, Irene en Margriet) na jarenlange ballingschap in Canada weer in de armen te sluiten.
1946–1996: Na-oorlogse groei en vertrek naar Lelystad
Reorganisatie (1946): Het instituut breidde zijn taken uit naar konijnen- en pelsdierenonderzoek (nertsen), en later naar welzijns- en milieuvraagstukken in de veehouderij.
Verhuizing (1993–2003): Door fusies binnen Wageningen UR verhuisden de onderzoeksafdelingen stapsgewijs naar Lelystad, waardoor het monumentale kasteel en de bijbehorende gebouwen hun oorspronkelijke onderzoeksfunctie verloren.
1997–Heden: Parc Spelderholt en overdracht
Oprichting Stichting Parc Spelderholt (1997): Het kasteel en het omringende landgoed kregen een erfpachtovereenkomst en werden herbestemd tot een maatschappelijk project voor jongeren met een verstandelijke beperking.
Huidig gebruik: Kasteel Spelderholt is gerestaureerd en doet dienst als sfeervolle locatie voor conferenties, zakelijke bijeenkomsten, trouwerijen en recepties. Studenten van de Academie verzorgen samen met professionals de gastvrijheid, horecadiensten en het onderhoud van de historische tuinen.
Volledig eigendom (2025): Met steun van partners en garantstelling van de gemeente Apeldoorn werd het landgoed in juni 2025 officieel en definitief eigendom van Stichting Parc Spelderholt.